سیروسی حمید، حشمتی غلامعلی، سلمان ماهینی عبدالرسول. ارائه مدل چند معیاره فازی برای تعیین تناسب زنبورداری در مراتع و بررسی انطباق آن با الگوی زنبورداران. ، مرتع. 1405; 20 (4) :352-373
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1349-fa.html
دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان
چکیده: (22 مشاهده)
چکیده
سابقه و هدف: مراتع کشور در سالهای اخیر به دلیل عوامل مختلفی چون خشکسالی، چرای بیرویه و ضعف مدیریتی دچار تخریب شدهاند و بازده اقتصادی مناسبی برای دامداری ندارند. در این شرایط، بهرهبرداری جایگزین از مراتع با هدف حفظ پایداری اکولوژیکی و ارتقاء معیشت بهرهبرداران ضروری است. زنبورداری بهعنوان فعالیتی کمهزینه، اشتغالزا و دوستدار محیطزیست، یکی از گزینههای مناسب برای استفاده چندمنظوره از مراتع محسوب میشود. هدف این پژوهش، ارائه مدلی جامع برای ارزیابی تناسب زنبورداری در مراتع با استفاده از منطق فازی و بررسی انطباق آن با الگوی واقعی زنبورداران است.
مواد و روشها: این مطالعه در منطقه حفاظتشده جهاننما استان گلستان انجام شد. ابتدا معیارهای مؤثر در تناسب زنبورداری شامل عوامل محیطی، حفاظتی و دسترسی، از منابع علمی و نظر خبرگان استخراج گردید. شاخص های محیطی شامل درصد گیاهان شهدزا و گردهزا، دوره گلدهی، جذابیت گیاهان، باد، دما، رطوبت و جهت میشوند. در دسته عوامل حفاظتی شاخص های ریسک سیلاب، فاصله از دامداری ها، فاصله از سایت های گردشگری، فاصله از رودخانه ها، فاصله از خطوط انتقال برق و فرسایش پذیری خاک انتخاب شدند. فاصله از جاده، فاصله از منابع آب و فاصله از روستاها نیز برای معیار دسترسی مد نظر قرار گرفتند. برای استانداردسازی معیارها از منطق فازی و برای محدودیتها از منطق بولین استفاده شد. وزندهی معیارها با روش تحلیل سلسله مراتبی (Analytic Hierarchy Process) و ترکیب نهایی با روش ترکیب خطی وزندارشده (Weighted Linear Combination) انجام شد. دادههای پوشش گیاهی از طریق پیمایش میدانی و تصاویر ماهوارهای با قدرت تفکیک بالا استخراج گردید. همچنین مکانهای واقعی زنبورداری با پیمایش صحرایی ثبت و با نقشه تناسب مقایسه شد. برای سنجش انطباق، از آماره ROC (Receiver Operating Characteristic) استفاده شد.
نتایج : نتایج نشان داد معیارهای محیطی بیشترین تأثیر را در ارزیابی تناسب مرتع برای زنبورداری دارند. زیرمعیار "درصد گیاهان شهدزا و گردهزا" با وزن نهایی 196/0 بهعنوان مهمترین عامل از دید کارشناسان خبره انتخاب شد. از مجموع 15136 هکتار مرتع موجود، حدود 366 هکتار دارای تناسب بالا برای زنبورداری تعیین شد. تیپهای گیاهی Onobrychis cornuta –Thymus kotschyanus و Onobrychis cornuta Festuca ovina بیشترین پتانسیل را برای زنبورداری داشتند. تیپهای Juniperus excelsa-Onobrychis cornuta -Astragalus sp. و Stipa barbata_Onobrychis cornuta -Festuca ovina به ترتیب با 77/5584 هکتار و 75/1095هکتار بیشترین مساحت "بدون تناسب" را داشتند. بررسی انطباق مکانهای فعلی زنبورداری با نقشه تناسب نشان داد که حدود 74 درصد از زنبورستانها در مناطق با تناسب بالا قرار دارند. این میزان انطباق نشاندهنده همخوانی نسبتاً بالای نتایج مدل پیشنهادی با الگوی واقعی استقرار زنبورستانها در منطقه مورد مطالعه است.
نتیجهگیری: مدل ارائهشده با بهرهگیری از منطق فازی و تلفیق دادههای میدانی و تخصصی، ابزاری کارآمد برای برنامهریزی پایدار در مراتع و توسعه زنبورداری بهعنوان معیشت جایگزین معرفی میشود. مدل ارائهشده به دلیل بهرهگیری از منطق فازی، از انعطافپذیری بالایی در بازنگری توابع عضویت و وزن معیارها برخوردار است. این ویژگی، امکان بومیسازی و تعمیم چارچوب این مدل را به سایر مناطق و استانهای کشور (با لحاظ کردن تفاوتهای اکولوژیک و مدیریتی هر منطقه) فراهم آورده و آن را به ابزاری کارآمد برای تصمیمگیری در مدیریت پایدار مراتع تبدیل میکند.
نوع مطالعه:
كاربردي |
موضوع مقاله:
تخصصي دریافت: 1404/7/24 | پذیرش: 1405/7/26 | انتشار: 1405/8/10