Spatio-Temporal Dynamics of Soil Properties and Their Relationship with Bracken Fern (Pteridium aquilinum) Growth Indices Along an Altitudinal Gradient in the Alborz Slopes. , مرتع. 2026; 20 (4) :338-351
URL:
http://rangelandsrm.ir/article-1-1387-fa.html
قنبری فاطمه، جعفریان زینب، قربانی جمشید، مارس راب، موسوی وحید. پویایی مکانی-زمانی ویژگیهای خاک و ارتباط آن با شاخصهای رویشی سرخس عقابی (Pteridium aquilinum) در امتداد گرادیان ارتفاعی دامنههای البرز. ، مرتع. 1405; 20 (4) :338-351
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1387-fa.html
دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی سار
چکیده: (29 مشاهده)
سابقه و هدف: گرادیان ارتفاعی یکی از عوامل محیطی اصلی در اکوسیستمهای کوهستانی است که همراه با تغییرات فصلی، بر پویاییهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک تأثیر میگذارد. این تغییرات بر استقرار و گسترش گونههای مهاجم مانند سرخس عقابی (Pteridium aquilinum (L.) Kuhn) تأثیرگذار هستند. با توجه به اهمیت حفاظت از اکوسیستمهای کوهستانی، این پژوهش با هدف تعیین پویایی مکانی-زمانی ویژگیهای فیزیکوشیمیایی و زیستی خاک و ارزیابی ارتباط آنها با متغیرهای رشد سرخس عقابی در امتداد گرادیان ارتفاعی (کمتر از ۱۱۰۰، ۱۴۰۰–۱۶۰۰ و بیشتر از ۲۰۰۰ متر) طی فصل رویش (خرداد و مرداد) در دامنههای البرز انجام شد.
مواد و روشها: این پژوهش در سه منطقه با ارتفاع متفاوت در شهرستان آمل (استان مازندران) شامل تیار (کمتر از ۱۱۰۰ متر)، سنگچال (۱۴۰۰–۱۶۰۰ متر) و فیلبند (بیشتر از ۲۰۰۰ متر) انجام شد. در هر یک از سه طبقه ارتفاعی، سه لکه رویشی سرخس عقابی انتخاب شد و در مجموع ۱۰ پلات یک مترمربعی در هر طبقه ارتفاعی مستقر گردید. نمونهبرداری در دو زمان مختلف انجام شد که در مجموع ۶۰ پلات (۳۰ پلات در هر مرحله نمونهبرداری) مورد بررسی قرار گرفتند. نمونههای خاک از عمق ۳۰–۰ سانتیمتری برداشت شدند. متغیرهای اندازهگیریشده شامل ویژگیهای فیزیکی (بافت، رطوبت و چگالی ظاهری)، ویژگیهای شیمیایی (اسیدیته، هدایت الکتریکی، کربن آلی، نیتروژن کل، نیترات، آمونیوم و فسفر قابل جذب) و شاخصهای فعالیت میکروبی (تنفس پایه و تنفس برانگیخته) بودند. نمونهبرداری در ابتدای فصل رویش (خردادماه) و اواخر فصل رویش (مردادماه) تکرار شد. همزمان، ارتفاع و زیستتوده سرخس عقابی نیز اندازهگیری و ثبت گردید. دادهها با استفاده از نرمافزار R تجزیهوتحلیل شدند. برای بررسی اثر ارتفاع، فصل و اثر متقابل آنها از تجزیه واریانس دوطرفه (Two-way ANOVA) و برای مقایسه میانگینها از آزمون توکی (Tukey’s HSD) استفاده شد. همچنین، تحلیل مؤلفههای اصلی (PCA) برای بررسی الگوهای چندمتغیره و تفکیک رویشگاهها به کار گرفته شد.
نتایج: نتایج تجزیه واریانس دوطرفه نشان داد که اثر ارتفاع، فصل و اثر متقابل آنها بر متغیرهای خاک و گیاه متفاوت بود. زیستتوده سرخس عقابی از مقادیر ناچیز در خردادماه به ۲۴۲۰ گرم در مترمربع در مردادماه و در ارتفاع ۱۵۰۰ متر افزایش یافت. فسفر قابل جذب در تمامی طبقات ارتفاعی از خرداد تا مردادماه کاهش یافت. نیترات و آمونیوم نیز تغییرات فصلی و ارتفاعی نشان دادند. کربن آلی و نسبت کربن به نیتروژن (C/N) با افزایش ارتفاع افزایش یافتند و بیشترین نسبت C/N (۲۰/۷۲) در ارتفاع ۲۰۰۰ متر ثبت شد. تنفس پایه و تنفس برانگیخته در تمامی طبقات ارتفاعی در مردادماه افزایش یافتند. با این حال، اسیدیته (pH) و رطوبت خاک تحت تأثیر تغییرات فصلی قرار نگرفتند و از گرادیان ارتفاعی پیروی کردند. تحلیل مؤلفههای اصلی (PCA) نشان داد که محور اول عمدتاً تحت تأثیر pH، فسفر و نسبت C/N و محور دوم تحت تأثیر تنفس برانگیخته، آمونیوم و هدایت الکتریکی قرار داشتند. زیستتوده سرخس عقابی با تنفس برانگیخته همبستگی مثبت و با فسفر همبستگی منفی نشان داد.
نتیجهگیری: ویژگیهای خاک در رویشگاههای تحت سلطه سرخس عقابی حاصل تعامل محدودیتهای فیزیکی مکانی و عوامل زیستی زمانی هستند. سرخس عقابی از طریق رشد خود منابع فسفر را کاهش داده و با تأمین ترکیبات غنی از کربن، فعالیت میکروبی را در اواخر فصل رویش تحریک کرده است. شناخت این پویاییهای مکانی-زمانی، مبنای علمی مناسبی برای مدیریت اکولوژیک و حفاظت از اکوسیستمهای آسیبپذیر کوهستانی فراهم میکند.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصي دریافت: 1405/5/3 | پذیرش: 1405/8/25 | انتشار: 1405/8/10