Journal of Rangeland

fa تغییرات شاخص های تنوع و غنای گونه ای گیاهی در ارتباط با مقیاس نمونه برداری در مراتع جلگه ای شمال ایران (مطالعه موردی: خُمام- گیلان) Scale-Dependent Changes in Plant Species Richness and Diversity Indicators: A Case Study in the Plain Rangelands of Northern Iran (Khomam, Gilan) تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: برخی شاخصهای پوشش گیاهی مانند فراوانی، تنوع و غنای گونهای گیاهی به‌شدت تحت تاثیر مقیاس نمونه‌برداری  هستند؛ اما در بسیاری از نظریههای مرتبط با علوم اکولوژی و جامعهشناسی گیاهی به تأثیر بالقوه مقیاس نمونه‌برداری توجه زیادی نشده است. تا کنون برای اندازهگیری تنوع گونهای پوشش گیاهی از روشهای مختلفی مانند ترانسکت، پلات تکمقیاسی یا چندمقیاسی و روشهای آشیانهای استفاده شده است. اما در این پژوهش برای اندازهگیری و مطالعه شاخصهای تنوع و غنای گونهای پوشش گیاهی، برای اولین بار در ایران از پلاتهای هممرکز استفاده شد تا اثر تغییرات عوامل محیطی بر تغییر مقادیر تنوع و غنا در محدوده نمونه‌برداری به حداقل برسد. این پژوهش به‌منظور بررسی و تحلیل تغییرات تنوع و غنای پوشش گیاهی در ارتباط با تغییرات مقیاس نمونه‌برداری انجام پذیرفت. مواد و روشها: نمونه‌برداری از پوشش گیاهی در بهار 1400 در حالت حداکثر رشد گونههای گیاهی انجام شد. در دامنه شمالی البرز در ارتفاع 24/0 - متر بالاتر از سطح دریا در منطقه جلگهای خمام، دو سایت تفکیک و نمونه‌برداری از این ناحیه جلگهای انجام شد. به این صورت که در هر سایت، تعداد 6 مقیاس (پلات) نمونه‌برداری (5/0، 1، 2، 3، 5 و 10 متر مربع) بهصورت هممرکز و به شکل مربعی جهت نمونه‌برداری استفاده شد؛ به عبارت دیگر یک نقطه اولیه به عنوان مرکز کوچکترین مقیاس انتخاب و مقیاسهای بعدی محیط بر مقیاس ماقبل و با مرکزیت همان نقطه اولیه مستقر شدند. 6 بار پلاتهای هممرکز برای بررسی پوشش گیاهی مستقر و در هریک از این  شش استقرار پلاتهای هممرکز، تعداد 10 تکرار به صورت تصادفی در نظر گرفته شد (60 تکرار در هر سایت مطالعاتی) و در مجموع چون دو سایت مطالعاتی در طبقه ارتفاعی جلگه انتخاب شده بود، 120 نمونه برای هر مقیاس (120 = 2 × 60) و درمجموع تعداد کل نمونهها (اندازه پلاتهای مختلف) برابر با (720 =120×6) بودند. آنالیزهای آماری شامل مقایسات میانگین و آزمون توکی نیز در محیط نرمافزار R انجام شد. نتایج: براساس نتایج بهدست آمده، به طورکلی اثر مقیاس نمونه‌برداری در سطح احتمال 001/0، در مورد هر دو شاخص تنوع و غنا تایید شد. بیشترین تفاوت اثر مقیاس بر تنوع در مقیاس m25/0 نسبت به m25  و m210 مشاهده گردید. مقیاسهای m23 و m24 تفاوت معنیداری در مقدار تنوع نداشتند. درمورد شاخص غنا نیز بیشترین اثر مقیاس نمونه‌برداری در استفاده از مقیاس m25/0 نسبت به m25 و m210 نشان داده شد. از طرفی دقت محاسبه متغیرهای مختلف با افزایش سطح افزایش یافت. با این وجود با رسیدن به مقیاس m22 و m23 تقریبا به سطح ثابتی رسید و سپس در مقیاس m25  و m210 افزایش پیدا کرد. مقیاس m25/0مقدار عددی شاخصهای مورد اندازهگیری را به شدت کاهش میدهد و باعث ارائه نتایج اشتباه میگردد. نتیجهگیری: با توجه به نتایج به‌دست آمده به نظر میرسد که برای نمونه‌برداری و محاسبه صحیح شاخصهای تنوع و غنای گونهای در مناطق جلگهای شمال کشور (پوشش علفی و گونههای خاردار)، بهتر است که از پلات/مقیاس 3 متر مربعی استفاده گردد. علاوه بر نتایج مناسب، مزیت دیگر این مقیاس برای نمونه‌برداری در مناطق جلگهای، سهولت در استفاده (حمل و استقرار) و یکنواختی و همگنی نسبی پوشش گیاهی در داخل آن است. البته برای سایر مناطق، به ویژه دامنهها و طبقات ارتفاعی بالاتر این مقیاس پیشنهاد نمیگردد. زیرا احتمالاً اثر ارتفاع و سایر گرادیانهای محیطی، ترکیب و تنوع و سایر خصوصیات جامعه گیاهی را دستخوش تغییرات چشمگیری خواهد کرد و پوشش گیاهی ناهمگنی بیشتری نسبت به مناطق جلگهای و کم ارتفاع خواهد داشت.   Background and objectives: Vegetation indicators such as abundance, diversity, and richness are susceptible to variations in sampling scale, a factor often overlooked in ecological and plant sociology theories. This study, conducted in the northern plain rangelands of Iran (Khomam, Guilan), introduces concentric plots for the first time in the country to minimize the impact of environmental changes on diversity and abundance measurements. The research aims to analyze changes in vegetation diversity and richness concerning alterations in the sampling scale. Methodology: Vegetation sampling was conducted during the spring of 1400 at two sites on the northern slope of the Alborz mountain range. Six sampling scales (plots) ranging from 0.5 to 10 square meters were employed, with each scale centered on the same initial point. A total of 720 samples were collected, with statistical analyses, including mean comparisons and Tukey's test, performed using the R software. Results: Results indicate a significant effect of sampling scale on diversity and richness indices (p < 0.001). Notably, the scale of 0.5 m2 exhibited the most substantial impact on both diversity and richness, compared to 5 m2 and 10 m2 scales. Scales of 3 m2 and 4 m2 showed no significant differences in variation. The accuracy of variable calculation improved with an increase in scale, reaching a constant level at 2 m2 and 3 m2, followed by a subsequent increase at 5 m2 and 10 m2 scales. The 0.5 m2 scale significantly underestimated measured indicators, yielding inaccurate results. Conclusion: For accurate sampling and calculation of diversity and species richness indicators in the plains of northern Iran (specifically, grass cover and thorny species), the use of a 3-square meter plot/scale is recommended. Apart from delivering precise results, this scale offers practical advantages in terms of ease of use (carrying and deployment) and the relative uniformity and homogeneity of vegetation within it. However, caution is advised when applying this scale to other areas, especially slopes and higher altitude regions, where environmental gradients may significantly impact plant community composition and characteristics.   مقیاس, تنوع, غنا, گیلان, پلات های هم مرکز Scale, Diversity, Richness, Gilan, Concentric Plots. 398 410 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-456-2&slc_lang=fa&sid=1 Maede Ghorbanpour Delivand مائده قربان پور دلیوند maede.ghorbanpour@gmail.com 100319475328460016415 100319475328460016415 No Department of Rangeland Management, Faculty of Natural Resources, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari گروه مرتعداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری Mohamadreza Tatian محمدرضا طاطیان mr_t979@yahoo.com 100319475328460016416 100319475328460016416 Yes Department of Rangeland Management, Faculty of Natural Resources, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari گروه مرتعداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری Reza Tamartash رضا تمرتاش reza_tamartash@yahoo.com 100319475328460016417 100319475328460016417 No Department of Rangeland Management, Faculty of Natural Resources, Sari Agricultural Sciences and Natural Resources University, Sari گروه مرتعداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی ساری، ساری Josu Gonzalez Alday جوسو گنزالز الدی Josucham@gmail.com 100319475328460016418 100319475328460016418 No Department of Plant Production and Forest Sciences, University of Lleida, Spain گروه تولیدات گیاهی و علوم جنگل، دانشگاه للیدا، اسپانیا Seyed Jalil Alavi سید جلیل علوی j.alavi@modares.ac.ir 100319475328460016419 100319475328460016419 No Department of Forestry, Faculty of Natural Resources and Marine Sciences, Tarbiyat Modarres University, Nour گروه جنگلداری، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی، دانشگاه تربیت مدرس، نور