Journal of Rangeland

fa بررسی عوامل محیطی موثر بر پراکنش گیاه دارویی چای چوپان (Stachys lavandulifolia Vahl.) در مراتع استان خراسان رضوی Investigation of environmental factors affecting the distribution of Stachys lavandulifolia Vahl. in the rangelands of Khorasan Razavi Province تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: شناخت پوشش گیاهی و ویژگی‌های اکولوژیکی و ادافیکی زیستگاه‌های طبیعی که گونه‌های در معرض خطر و دارویی را در خود جای داده‌اند، در برنامه‌ریزی حفاظت و احیا دارای اهمیت بسیار زیادی می‌باشد. در عین حال حفظ و توسعه پراکنش گیاهان علی‌الخصوص گیاهان دارویی در عرصه‌های منابع طبیعی از جنبه‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی دارای اهمیت می‌باشد. بنابراین پژوهش حاضر با هدف بررسی عوامل محیطی موثر بر پراکنش این گیاه دارویی (Stachys lavandulifolia Vahl.) انجام شد. مواد و روش‌ها: در این پژوهش، وضعیت رویشگاهی گیاه دارویی چای چوپان در چهار منطقه لائین، باجگیران، ژرف و بهارکیش مورد بررسی قرار گرفت. به‌طورکلی در 50 پلات در مناطق مورد مطالعه، نمونه‌برداری خاک از عمق 30-0 سانتی‌متری و ثبت مشخصات گیاهی و خصوصیات رویشگاه از قبیل ارتفاع از سطح دریا، میانگین بارندگی سالانه، درصد و جهت شیب انجام شد. در هر پلات لیست تک تک گونه‌ها، درصد پوشش و تراکم به تفکیک گونه گیاهی و همچنین درصد خاک لخت، لاشبرک و سنگ و سنگریزه برآورد شد. خصوصیات خاک از قبیل رطوبت اشباع، اسیدیته، هدایت الکتریکی، ازت کل، منیزیم، سدیم، پتاسیم، کربن و ماده آلی، کلسیم، فسفر، رس و شن اندازه‌گیری شد. پس از گردآوری کلیه اطلاعات اقلیمی، توپوگرافی و فیزیکی و شیمیایی خاک، ارتباط بین پراکنش گونهVahl.  lavandulifolia S. با عوامل محیطی با استفاده از روش تحلیل به مولفه‌های اصلی (PCA) توسط نرم افزارهای jamovi و R انجام شد. نتایج: این گیاه در دامنه ارتفاعی 1834 تا 2420 متر از سطح دریا، در مناطق با دامنه ارتفاعی بالا و شیب‌های کم تا متوسط و میزان بارش بین250 تا 350 میلی‌متر در سال پراکنش دارد. بیشترین تراکم، درصد پوشش، تولید، فراوانی گونه و وفور گونه چای چوپان در سایت لایین مشاهده شد. این رویشگاه از درصد رطوبت بالاتری برخودار بوده و جهت شیب آن شمال شرقی می باشد. براساس نسبت وفور به فراوانی (A/F)، پراکنش گونه S. lavandulifolia Vahl. از نوع کپه‌ای است. نتایج حاصل از بررسی گونه‌های همراه چای چوپان در چهار رویشگاه مورد مطالعه نشان داد که به ترتیب رویشگاه‌های لایین و بهارکیش از بیشترین و کمترین وفور گونه‌های همراه برخوردار بودند. بیشترین وفور گونه‌ای در رویشگاه‌های لایین متعلق به گونه Agropyron trichophorun و همچنین بیشترین وفور گونه‌ای در رویشگاه بهارکیش نیز متعلق به گونه‌ها Festuca arundinacea بود. نتایج تحلیل مؤلفه‌های اصلی نشان می‌دهد که دو محور اول و دوم درمجموع، حدود 7/89 درصد پراکندگی و واریانس داده‌ها را توضیح می‌دهند. در بین خصوصیات مورد مطالعه در رویشگاه‌های چای چوپان، درصد ماده آلی، سدیم و کربن آلی بیشترین همبستگی مثبت معنی‌دار و درصد شیب، بیشترین همبستگی منفی معنی‌دار را با محور اول نشان دادند. نتیجه‌گیری: به‌طورکلی، این بررسی می‌تواند اطلاعاتی را درخصوص پوشش گیاهی گونه چای چوپان و گونه‌های همراه آن همراه با ویژگی‌های خاک رویشگاه‌های مورد مطالعه ارائه دهد که به نوبه خود می‌تواند به توسعه استراتژی‌های حفاظتی برای این گونه در معرض خطر و مدیریت پایدار و احیای زیستگاه آن کمک کند. با توجه به شناخت شرایط رویشگاهی و همچنین تعیین مهم‌ترین عوامل اکولوژیکی موثر بر رشد، پراکنش و نمو این گونه می‌توان برای افزایش پوشش گیاهی و رویشگاه این گونه با شرایط اکولوژیکی مناسب و مشابه در سایر مناطق اقدام کرد.   Background and Objective: Understanding vegetation composition and the ecological and edaphic characteristics of natural habitats supporting endangered and medicinal plant species is fundamental for effective conservation and ecological restoration. Conserving and expanding the distribution of medicinal plants in natural ecosystems is also of considerable ecological, economic, and social importance. Therefore, this study aimed to identify the key environmental factors influencing the distribution of the medicinal plant Stachys lavandulifolia Vahl. Methodology: The habitat characteristics of S. lavandulifolia were investigated in four regions of northeastern Iran: Layen, Bajgiran, Zharf, and Baharkish. A total of 50 vegetation plots were established, and soil samples were collected from the 0–30 cm depth. In each plot, vegetation attributes, including species composition, percentage cover, plant density, and the proportions of bare soil, litter, and rock/gravel cover, were recorded. Habitat variables, including elevation, slope, aspect, and mean annual precipitation, were also measured. Soil analyses included soil moisture at saturation, pH, electrical conductivity (EC), total nitrogen, organic carbon, organic matter, phosphorus, potassium, sodium, magnesium, calcium, clay, and sand content. Principal Component Analysis (PCA) was performed using Jamovi and R software to evaluate the relationships between environmental variables and the distribution of S. lavandulifolia. Results: Stachys lavandulifolia occurred at elevations ranging from 1,834 to 2,420 m above sea level, primarily on gentle to moderately sloping sites receiving 250–350 mm of annual precipitation. The Layen region exhibited the highest values of plant density, canopy cover, biomass production, frequency, and abundance. This habitat was characterized by higher soil moisture and predominantly northeast-facing slopes. Based on the abundance-to-frequency (A/F) ratio, the species displayed a tussock (clumped) distribution pattern. Analysis of associated vegetation showed the greatest companion species richness in Layen and the lowest in Baharkish. The dominant companion species were Agropyron trichophorum in Layen and Festuca arundinacea in Baharkish. Principal Component Analysis revealed that the first two principal components explained approximately 89.7% of the total variation in environmental variables. Organic matter, sodium, and soil organic carbon showed the strongest positive loadings on the first principal component, whereas slope exhibited the strongest negative loading. Conclusion: This study provides a comprehensive assessment of the vegetation structure and soil characteristics of habitats supporting Stachys lavandulifolia. The results identify the principal environmental factors governing the species' distribution and offer valuable information for habitat conservation, ecological restoration, and sustainable management. These findings can also serve as a scientific basis for identifying and developing suitable habitats for the conservation and potential expansion of this medicinal species in ecologically similar regions.   شرایط رویشگاهی, پراکنش و رشد, حفاظت و احیاء, هزارمسجد Habitat conditions, Distribution and growth, Conservation and restoration, Hezarmasjid 97 113 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-3974-1&slc_lang=fa&sid=1 سیده محبوبه میرمیران mmirmiran@yahoo.com 100319475328460019409 100319475328460019409 Yes رضا یاری yarireza1364@gmail.com 100319475328460019410 100319475328460019410 No مسلم رستم پور moslem.62@gmail.com 100319475328460019411 100319475328460019411 No