Journal of Rangeland

fa تحلیل و ارزیابی طرح‌های مرتع‌داری چندمنظوره در مراتع شرق استان مازندران Analysis and Evaluation of Multipurpose Range Management Plans in Eastern Mazandaran Province تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: طرح‌های مرتع‌داری تلفیقی، راهبرد مشارکتی و معیشتی مهمی برای کارشناسان، مجریان و مرتعداران درحفاظت، احیاء، اصلاح، توسعه، بهره‌برداری اصولی و مستمر، ایجاد تنوع معیشتی و افزایش درآمد هستند. با این حال، افزایش دام مازاد و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، پایداری این عرصه‌ها را با تهدید مواجه کرده‌اند. با توجه به آنکه در استان مازندران ارزیابی و تحلیلی از طرح‌های چندمنظوره از زمان اجرایی شدن تاکنون صورت نگرفته و دیدگاه بخش‌های تاثیرگذار اعم از اجرا، تحقیقات و قانون‌گذار مورد بررسی قرار نگرفته است؛ پژوهش حاضر سعی دارد با ارزیابی نقاط قوت، ضعف و شناسایی فرصتها و تهدیدهای این نوع طرحها به ارائه راهبردهای مدیریتی پایدار در مراتع شرق استان مازندران بپردازد.   مواد و روش‌ها: در این پژوهش با استفاده از روش‌های کتابخانه‌ای و میدانی، داده‌های مربوط به ۱۷ طرح مرتع‌داری چندمنظوره در شرق مازندران را گردآوری شد. جامعه آماری شامل ۸۰ نفر از کارشناسان، ناظران و بهره‌برداران بود که با استفاده از روش کوکران انتخاب شدند. داده‌ها با بهره‌گیری از مدل SWOT تجزیه و تحلیل شدند و عوامل داخلی (۱۳ نقطه قوت و ۱۳ نقطه ضعف) و خارجی (۱۲ فرصت و ۲۰ تهدید) شناسایی شدند. سپس با استفاده از ماتریس برنامه‌ریزی راهبردی کمی (QSPM)، راهبردها اولویت‌بندی شدند. پایایی پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ در نرم‌افزار SPSS تأیید گردید. نتایج: امتیاز نهایی ماتریس عوامل داخلی (IFE) 52/2 به دست آمد که نشان‌دهنده غلبه نسبی نقاط قوت مانند دانش بومی، تنوع پوشش گیاهی و مشارکت بهره‌برداران بر ضعف‌ها از جمله کمبود منابع مالی و ضعف نظارت بود. در مقابل، امتیاز ماتریس عوامل خارجی (EFE) 17/2 حاکی از غلبه تهدیدهایی نظیر تغییرات اقلیمی و خشکسالی بر فرصت‌ها مانند توسعه بوم‌گردی و جذب سرمایه بود. بر اساس تحلیل‌های صورت‌گرفته با مدل SWOT، چهار دسته استراتژی اصلی شناسایی و با ماتریس QSPM اولویت‌بندی شدند. راهبردهای رقابتی به‌ویژه استراتژی 3ST، (نظارت فنی دقیق، بهره‌گیری از دانش بومی و مشارکت محلی) و راهبرد تدافعی WT (توجه به نظر ذینفعان در مراحل مختلف تصویب و اجرای طرح‌های چندمنظوره در راستای افرایش مشارکت و کاهش تعارضات)، به عنوان مؤثرترین راهبردها شناخته شدند. این نتایج به طور کلی نشان داد که در شرایط کنونی، راهبرد مدیریتی باید انرژی و منابع خود را بر مدیریت ریسک و بهبود نقاط ضعف داخلی متمرکز کند، نه بر گسترش عملکرد تهاجمی. نتیجه‌‌گیری: طرح‌های مرتع‌داری چندمنظوره در شرق مازندران از پتانسیل بالایی برای پایداری اکولوژیک و معیشتی برخوردارند. ضعف‌های نهادی و تهدیدهای اقلیمی چالش‌های اصلی هستند. مهم‌ترین نقاط قوت، پتانسیل دانش بومی بهره‌برداران در مدیریت سازگار با محیط، استفاده از گونه‌های مقاوم؛ تنوع پوشش گیاهی؛ مشارکت فعال در راستای کاهش تعارضات؛ افزایش بهره‌برداری فرعی شامل کشت باریجه (Ferula gummosa Boiss.)، علوفه‌کاری یونجه و شبدر و بوم‌گردی می‌باشد. از دیدگاه هر سه گروه کارشناسان، ناظران و بهره‌برداران، راهبردهای رقابتی بویژه (3 ST) با نظارت فنی و دقیق طرح‌ها از ایجاد رقابت، آزمندی و مسابقه در بهره‌برداری از مراتع، تغییر کاربری اراضی و رواج ساخت و سازهای بیرویه و در نهایت کمرنگ شدن و حذف فعالیت دامداری جلوگیری خواهد نمود.   Background and Objective: Integrated rangeland management plans are a crucial participatory and livelihood-based strategy for experts, implementers, and rangeland users, contributing to protection, restoration, improvement, development, sustainable and continuous utilization, livelihood diversification, and income enhancement. However, increasing surplus livestock and growing pressures from climate change have threatened the sustainability of these rangelands. In Mazandaran Province, no comprehensive evaluation or analysis of multipurpose rangeland management plans has been conducted since their implementation, and the perspectives of key sectors including implementation, research, and legislation have not been systematically examined. Therefore, this study aims to evaluate the strengths and weaknesses of these plans and to identify their opportunities and threats in order to propose sustainable management strategies for the rangelands of eastern Mazandaran Province. Methodology: This study collected data from 17 multipurpose rangeland management plans in eastern Mazandaran using library-based and field methods. The statistical population comprised 80 experts, supervisors, and beneficiaries selected using Cochran’s formula. Data were analyzed using the SWOT framework to identify internal factors (13 strengths and 13 weaknesses) and external factors (12 opportunities and 20 threats). Strategic priorities were determined using the Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM). Questionnaire reliability was assessed using Cronbach’s alpha coefficient in SPSS. Results: The final score of the Internal Factor Evaluation (IFE) matrix was 2.52, indicating a relative dominance of strengths such as indigenous knowledge, vegetation diversity, and stakeholder participation over weaknesses, which included financial resource shortages and weak monitoring. In contrast, the External Factor Evaluation (EFE) matrix yielded a score of 2.17, reflecting a predominance of threats, such as climate change and drought, over opportunities like ecotourism development and capital attraction. Based on the SWOT analysis, four main strategic categories were identified and prioritized using the Quantitative Strategic Planning Matrix (QSPM). Competitive strategies, particularly the ST strategy (precise technical monitoring, utilization of indigenous knowledge, and local participation), and defensive strategies, notably the WT strategy (incorporating stakeholder input at various stages of multipurpose project approval and implementation to enhance participation and reduce conflicts), were identified as the most effective. Overall, these results indicate that, under current conditions, the management strategy should concentrate its efforts and resources on risk management and the improvement of internal weaknesses, rather than on aggressive expansion. Conclusion: Multipurpose rangeland management plans in eastern Mazandaran have strong potential to enhance ecological and livelihood sustainability; however, institutional weaknesses and climatic threats remain key challenges. Major strengths include beneficiaries’ indigenous knowledge supporting adaptive management and the use of resistant species, diverse vegetation cover, active participation that reduces conflicts, and the development of subsidiary activities such as cultivation of Ferula gummosa Boiss., alfalfa, clover forage production, and ecotourism. According to experts, supervisors, and beneficiaries, competitive strategies particularly ST3 supported by rigorous technical oversight can prevent unsustainable competition, overexploitation of rangelands, land-use change, uncontrolled construction, and the gradual decline of livestock farming.   استفاده چندمنظوره, مدیریت پایدار, معیشت پایدار, استراتژی راهبردی Sustainable management, sustainable livelihoods, strategic framework, integrated plans. 14 33 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-27-5&slc_lang=fa&sid=1 Shafagh Rastgar شفق رستگار sh.rastgar@sanru.ac.ir 100319475328460019384 100319475328460019384 Yes Sari Agriculture Sciences and Natural Resources University دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری Adel Lamani عادل لمعانی adellamani68@gmail.com 100319475328460019385 100319475328460019385 No Sari Agriculture Sciences and Natural Resources University دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری Zeinab Jafarian زینب جعفریان jafarian79@yahoo.com 100319475328460019386 100319475328460019386 No Sari Agriculture Sciences and Natural Resources University دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری Ghodratollah Heydari قدرت اله حیدری q_heydari@yahoo.com 100319475328460019387 100319475328460019387 No Sari Agriculture Sciences and Natural Resources University دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری Maede Ghorbanpour Delivand مائده قربانپور دلیوند maede.ghorbanpour@gmail.com 100319475328460019388 100319475328460019388 No Sari Agriculture Sciences and Natural Resources University دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری