Journal of Rangeland

fa عوامل موثر بر عدم پذیرش طرح‌های مرتعداری چند منظوره از دیدگاه مرتعداران Factors Affecting the Non-acceptance of Multiple-use Projects from the Viewpoints of Rangeland Utilizers تخصصي Special پژوهشي Research سابقه و هدف: در ایران به‌دلیل افزایش جمعیت مرتعداران، وابستگی اقتصادی و اجتماعی مرتعداران به علوفه مرتع بسیار زیاد است. عدم تعادل دام و مرتع از جمله دغدغههای دلسوزان عرصههای مرتعی است. در این خصوص برنامه‌ریزان مصمم شدند تا فشار بر مراتع از طریق معیشت جایگزین کمتر شود و طرح‌های چندمنظوره در دستور کار سازمان جنگلها و مراتع قرار گرفت. متاسفانه پس از پنج سال از ابلاغ شرح خدمات بازنگری طرح‌های چندمنظوره، تاکنون در استان گلستان طرح‌های مذکور کمتر اجرایی شده و مورد استقبال قرار گرفته است. هدف از انجام تحقیق حاضر ریشه‌یابی عدم پذیرش طرح‌های چندمنظوره در مراتع آزادشهر و گنبد است. مواد و روشها: در این تحقیق برای تهیه پرسشنامه، مطالعه در سه مرحله اکتشافی، ارزیابی و تجزیه و تحلیل و استخراج ساختار نهایی انجام شد و سهم هر یک از عوامل در عدم پذیرش طرح‌های چندمنظوره با استفاده از شاخصهای اکولوژیکی، اقتصادی و اجتماعی بررسی گردید. اطلاعات مورد نیاز با استفاده از پرسشنامه و مصاحبه جمعآوری شد و دلایل عدم استقبال از این طرحها برای اجرا از سوی مرتعداران یا اجرای کند آنها با مقایسه زوجی در قالب طیف لیکرت، جمعآوری شد. انتخاب نماینده مرتعداران به عنوان مجریان طرح‌های مرتعداری، مبتنی بر رویکرد شهرت و نمونهگیری هدفمند صورت گرفت. برای انتخاب بهره‌برداران از معیارهایی مانند سابقه کار، تجربه و سطح سواد استفاده شد. نتایج بر اساس وزن داده شده به گویههای پرسشنامه در روش تحلیل سلسله مراتبی با استفاده از نرم‌افزارExpert Choice11 تحلیل گردید. قضاوت درباره پذیرفته یا مردود بودن رتبههای داده شده با توجه به مقایسههای زوجی و با استفاده از نرخ سازگاری انجام شد. نتایج: نتایج نشان داد از نظر مرتعداران، معیارهای اقتصادی، سیاستی-نهادی و محیط زیستی به‌ترتیب مهم‌ترین معیارها در عدم پذیرش طرح‌های چندمنظوره هستند که از جمله موارد این شاخصها، ناکافی بودن ثبات اقتصادی و عدم برخورداری از امنیت شغلی در اینگونه از طرحها، نداشتن سازوکار اجرای مشخص، اجرا در زمان و مکان نامناسب و عدم حمایت مطلوب دولتی در زمان اجرا است. عمده جوامع پاسخگو این مشکلات را در مدیریت از بالا به پایین و عدم توجه به مشارکت مرتعداران در تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی عنوان کردند. نتیجه گیری: به‌طور کلی نتایج گویای پذیرش کم طرح‌های چندمنظوره از سوی مرتعداران است که این امر نمایانگر عدم توفیق برنامهریزان و تصمیمگیران در جلب مشارکت فعال در برنامهها است. بر این اساس پیشنهاد میگردد مشارکت در سطوح مختلف تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و اجرا تقویت‌شده و بدین منظور از دورههای آموزشی استفاده بیشتر به عمل آمده و همچنین ایجاد تشکلهای مردم نهاد در سطح منطقه با رویکرد مطالبه‌گری جهت استفاده از تسهیلات سایر دستگاههای ذینفع تقویت شود تا در آینده بتوان شاهد پذیرش هرچه بیشتر مرتعداران در چنین طرح‌هایی بود. همچنین پیشنهاد میگردد به منظور پذیرش و اجرای طرح‌های چندمنظوره، تسهیلگران به کار گرفته شوند. Background: In Iran, the economic and social dependency of pastoralists on pasture fodder has intensified due to population growth among pastoral communities. Rangeland managers are concerned about the imbalance between livestock and available pastures. In response, decision-makers have sought to alleviate pressure on rangelands by promoting alternative livelihoods and implementing multiple-use projects. However, the successful implementation of multiple-use projects in Golestan and Azadshahr provinces has faced challenges, even after five years of project review service announcements. This study aims to investigate the reasons for the non-acceptance of multiple-use projects in the rangelands of Azadshahr and Gonbad. Methodology: The study was conducted in three stages: discovery, evaluation and analysis, and the development of the final structure. Various ecological, economic, and social indicators were used to assess the acceptance of multiple-use projects among rangeland users. Data were collected through questionnaires and interviews, and the reasons for non-acceptance were compared using pairwise comparisons on the Likert scale. The selection of representatives was based on the reputation approach and targeted sampling, considering criteria such as work history, experience, and literacy level. Hierarchical analysis was performed using Expert Choice 11, and judgments on the acceptance or rejection of given ranks were made based on pairwise comparisons and compatibility rates. Results: The results indicated that economic, political-institutional, and environmental criteria were the primary factors contributing to the non-acceptance of multiple-use projects. Insufficient economic stability, lack of job security, inappropriate timing and location of project implementation, and inadequate government support were cited as some of the key indicators. Respondents also highlighted top-down management approaches and a lack of attention to user participation in decision-making and planning as significant issues. Conclusion: Overall, the findings suggest that pastoralists have a low acceptance of multi-purpose plans, indicating the failure of planners and decision-makers to effectively engage stakeholders in these projects. It is recommended to enhance participation at various levels of decision-making, planning, and implementation. This can be achieved through increased training programs and the establishment of non-governmental organizations, fostering greater user involvement in future projects. مقایسه زوجی, طرح مرتعداری, طرح چندمنظوره, تحلیل سلسله مراتبی Pairwise comparison, Rangeland management, Multiple-use Projects, Hierarchical Analysis 666 681 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-274-10&slc_lang=fa&sid=1 Mohamad Rahim Forouzeh محمد رحیم فروزه rfroozeh@yahoo.com 100319475328460015786 100319475328460015786 Yes Department of Rangeland, Faculty of Rangeland and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Science and Natural Resources, Gorgan گروه مرتعداری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان  Seyede Zohreh Mirdeilami سیده زهره میردیلمی zohremirdeilami@gmail.com 100319475328460015787 100319475328460015787 No Department of Rangeland, Faculty of Rangeland and Watershed Management, Gorgan University of Agricultural Science and Natural Resources, Gorgan گروه مرتعداری، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان