Journal of Rangeland

fa تحلیل و آسیب‌شناسی بهره‌برداری از اکوسیستم‌های مرتعی در قالب طرح‌های مرتع‌داری در استان آذربایجان غربی Analysis and Pathology of Rangeland Ecosystem Utilization within Rangeland Management Plans in West Azerbaijan Province تخصصي Special كاربردي Applicable سابقه و هدف: آخرین راهبرد در خصوص بهره‌برداری از مراتع واگذاری در قالب طرح‌های مرتع‌داری است. شواهد نشان می‌دهد مراتع طی سال‌های گذشته تاکنون با روند تخریبی فزآینده‌ای مواجه شده‌اند. ازاین‌رو، اتخاذ تدابیری در جهت بهبود امور و اصلاح فرآیند بهره‌برداری از مراتع و نیز صدور مجوزهای مربوط به طرح‌های مرتع‌داری و پروانه چرای دام، مسئله اساسی است که نیاز به آسیب‌شناسی و رفع موانع دارد. تحقیق پیشرو باهدف آسیب‌شناسی بهره‌برداری از اکوسیستم‌های مرتعی از دیدگاه بهره‌برداران و کارشناسان امور اجرایی ادارات منابع طبیعی در استان آذربایجان غربی انجام شد. مواد و روش‌‌ها: این پژوهش بر اساس هدف در زمره تحقیقات کاربردی بوده و از جنبه جمع‌آوری اطلاعات از نوع تحقیقات کیفی است که با استفاده از روش نظرسنجی از کارشناسان بخش اجرایی و بهره‌برداران مراتع با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته در  قالب طیف لیکرت انجام‌شده است. ضریب آلفای کرونباخ 767/0 به دست آمد که در محدوده قابل‌قبول قرار می‌گیرد. تعداد 30 پرسشنامه از کارشناسان بخش اجرایی و 80 پرسشنامه از بهره‌برداران با اولویت مجریان طرح‌های مرتع‌داری و خبرگان جوامع محلی تکمیل گردید. از آزمون فریدمن جهت رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر مشکلات مدیریت مراتع در بخش‌های مختلف از دیدگاه بهره‌برداران و کارشناسان و از آزمون من‌ویتنی برای مقایسه دیدگاه‌های بهره‌برداران و کارشناسان استفاده شد. در نهایت بر اساس تجمیع نظرات کارشناسان و بهره‌برداران و  با استفاده از آزمون تحلیل عاملی مهم‌ترین مشکلات و چالش‌های اجرای طرح‌های مرتعداری شناسایی شد. نتایج: مهم‌ترین مشکلات مربوط به عدم موفقیت در اجرای طرح‌های مرتع‌داری در استان آذربایجان غربی با توجه به نتایج آزمون فریدمن از دیدگاه کارشناسان شامل؛ ناکافی بودن هزینه دریافت شده برای تدوین طرح‌های مرتع‌داری از دیدگاه مشاورین، عدم وجود اطمینان خاطر بهره‌برداران برای سرمایه‌گذاری در مراتع، عدم اجرای اصولی و صحیح برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در طرح‌های مرتع‌داری و عدم رعایت زمان مناسب برای انجام مطالعات پوشش گیاهی برآورد گردید. از دیدگاه بهره‌برداران مهم‌ترین مشکلات مربوط به عدم موفقیت در اجرای طرح‌های مرتع‌داری در استان آذربایجان غربی شامل؛ هزینه‌های بالای نهاده‌ها و اجرای برنامه‌های اصلاح و توسعه مراتع، اقتصادی نبودن واحدهای بهره‌برداری در طرح‌های مرتع‌داری (مساحت پایین مراتع)، عدم رعایت زمان مناسب برای انجام مطالعات پوشش گیاهی برآورد گردید. بر اساس تجمیع نظرات کارشناسان و بهره‌برداران و نتایج مدل تحلیل عاملی عوامل؛ عدم رعایت زمان مناسب برای انجام مطالعات پوشش گیاهی، عدم‌توجه به دانش بومی و تجربیات مدیریتی بهره‌برداران و مشارکت آنها در تدوین طرح‌های مرتعداری، اقتصادی نبودن واحدهای بهره‌برداری در طرح‌های مرتعداری (مساحت پایین مراتع)، عدم نظارت و پایش در اجرای طرح‌های مرتعداری، عدم رعایت اصول فنی در تعیین ظرفیت چرایی مرتع (حد بهره‌برداری مجاز، ترکیب گیاهی و ...)، ناکافی بودن هزینه دریافت شده برای تدوین طرح‌های مرتعداری از دیدگاه مشاورین و عدم مدنظر قرار دادن اطلاعات بخش مطالعات اجتماعی- اقتصادی در تدوین طرح‌های مرتعداری به‌عنوان مهم‌ترین مشکلات و چالش‌های طرح‌های مرتعداری شناسایی شدند. نتیجه‌‌گیری: به نظر می‌رسد برای مدیریت بهینه مراتع استان آذربایجان غربی اولویت دفتر امور مراتع، باید تدوین طرح‌های مرتع‌داری با مقیاس اقتصادی باشد. همچنین ضروری است ضمن تجدیدنظر در شرح خدمات طرح‌‌های مرتع‌داری رایج، به ‌هنگام ممیزی مراتع و صدور پروانه چرا، به‌اندازه مطلوب هر خانوار و حداقل مساحت مرتع موردنیاز هر یک از خانوارهای مرتع‌دار جهت استفاده چندمنظوره از مرتع و به‌ویژه استفاده چرایی، توجه خاصی گردد. یکی از راهکارهای دیگر در راستای بهینه کردن مدیریت مراتع برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی برای بهره‌برداران در زمینه آگاهی بخشی به بهره‌برداران در خصوص اهمیت مراتع، کارکردهای مختلف مرتع، ایجاد انگیزه مالکیت در بهره‌برداران در قالب طرح‌های مرتع‌داری و رعایت اصول فنی در مدیریت چرایی مراتع است. همچنین لازم است برای کارشناسان و شرکت‌های مشاور؛ بهنگام سازی دانش فنی و انتقال‌یافته‌های جدید علمی و تحقیقاتی در راستای اصلاح شرح خدمات گزارش‌های مطالعاتی پوشش گیاهی و مدیریت تیپ‌های مرتعی در تدوین طرح‌های مرتعداری صورت گیرد.   Background and Objectives: The latest strategy for rangeland utilization emphasizes their allocation through structured rangeland management plans. Evidence indicates that rangelands have experienced increasing degradation in recent years. Therefore, implementing measures to improve rangeland management, reform utilization processes, and streamline the issuance of permits for rangeland management plans and livestock grazing licenses is essential. Achieving this requires thorough identification of problems and resolution of obstacles. This study aimed to analyze the challenges in rangeland ecosystem utilization from the perspectives of stakeholders and natural resource management experts in West Azerbaijan Province. Methodology: This applied research employed a qualitative approach for data collection using a survey method. Experts from the executive sector and rangeland stakeholders were surveyed through a researcher-developed Likert-scale questionnaire. The questionnaire demonstrated acceptable reliability, with a Cronbach’s alpha of 0.767. A total of 30 questionnaires were completed by executive sector experts, while 80 questionnaires were filled out by rangeland stakeholders, including project implementers and local community experts. The Friedman test was used to rank the factors affecting rangeland management challenges across different sectors from both user and expert perspectives, while the Mann-Whitney test compared stakeholder and expert viewpoints. Finally, by consolidating expert and stakeholder opinions and applying factor analysis, the most significant problems and challenges in implementing rangeland management plans were identified. Results: From the experts’ perspective, the most critical issues contributing to the failure of rangeland management plans in West Azerbaijan Province included: insufficient budgets for plan preparation from the consultants’ viewpoint, lack of assurance for stakeholders to invest in rangelands, improper implementation of planned programs, and inappropriate timing for vegetation cover studies. From the stakeholders’ perspective, major challenges included: high costs of inputs and implementation of rangeland improvement programs, uneconomical size of pastoral units in rangeland plans, and inappropriate timing for vegetation cover studies. Integrating expert and stakeholder opinions with factor analysis revealed the key challenges in rangeland management plans as follows: inappropriate timing of vegetation cover studies, lack of consideration for indigenous knowledge and stakeholders’ managerial experience in plan preparation, uneconomical size of pastoral units, insufficient monitoring and evaluation of plan implementation, non-compliance with technical principles in determining grazing capacity (allowable use, plant composition, etc.), inadequate budgets for plan preparation from consultants’ perspective, and failure to incorporate socio-economic study data in plan formulation. Conclusion: Optimal rangeland management in West Azerbaijan Province requires prioritizing the development of economically scaled Rangeland Management Plans by the Rangeland Affairs Office. It is also necessary to revise current terms of reference for rangeland management plans and ensure, during audits and grazing permit issuance, that optimal allocation per household and minimum rangeland area per pastoral household are maintained to support multipurpose use, particularly grazing. Additionally, training and extension programs should be conducted to raise stakeholders’ awareness of rangeland importance, multifunctionality, and the benefits of ownership incentives under management plans, while promoting adherence to technical grazing principles. Finally, updating the technical expertise of consultants and advisory firms by integrating the latest scientific and research findings is essential to improve the terms of reference for vegetation cover studies and rangeland type management in the preparation of rangeland management plans.   نظرسنجی, بهره برداران, کارشناسان اجرایی, طرح مرتعداری, مدیریت مشارکتی Survey, Stakeholders, Executive Experts, angeland Management Plan, Participatory Management 454 468 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-139-8&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Mojarrad-Tometri محمد مجردتومتری mohammad.mojarad2021@gmail.com 100319475328460019033 100319475328460019033 Yes Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه Morteza Mofidi-Chelan مرتضی مفیدی چلان mofidi.morteza@gmail.com 100319475328460019034 100319475328460019034 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه Esmaeil Sheidai-Karkaj اسماعیل شیدای کرکج esmaeil_sheidayi@yahoo.com 100319475328460019035 100319475328460019035 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Natural Resources, Urmia University, Urmia گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده منابع طبیعی، دانشگاه ارومیه، ارومیه Javad Motamedi جواد معتمدی motamedi.torkan@gmail.com 100319475328460019036 100319475328460019036 No Rangeland Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran بخش تحقیقات مرتع، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران