Journal of Rangeland

fa مکان‌یابی دیم‌زارهای مستعد احیا در حوزه آبخیز بالخلی‌چای اردبیل با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) Site Selection for dry farming in sake of site restoration using AHP Case of: Balekhluchay Watershed تخصصي Special پژوهشي Research تبدیل اراضی مرتعی به دیم‌زار در سطوح وسیع و در زمانی نسبتاً کوتاه و عدم رعایت اصول عملیات زراعی در این دیم‌زارها باعث بروز فرسایش خاک و کاهش بازدهی شده و در نتیجه این اراضی رهاشده و یا در شرف رهاشدن هستند که باید زیر پوشش پروژه تبدیل دیم‌زارها قرار گیرند. برای این منظور یافتن مکانهای مناسب برای اجرای پروژههای اجرایی بهویژه در سطح کلان جزء مراحل مهم مطالعات بهشمار میرود. در این راستا در تحقیق حاضر از فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) استفاده شد. در اجرای این مدل 5 معیار اصلی شامل عوامل فیزیوگرافی، اقلیمی، خاکی، ژئومورفولوژی و کاربری اراضی و 14 زیرمعیار انتخاب شدند. بدین ترتیب که فیزیوگرافی؛ 3 زیرمعیار ارتفاع از سطح دریا، شیب و جهت جغرافیایی، اقلیمی؛ 2 زیرمعیار بارندگی و دما، خاکی؛ 5 زیرمعیار شوری، اسیدیته، بافت، عمق و ماده آلی خاک، ژئومورفولوژی؛ 2 زیرمعیار سازندهای زمینشناسی و فرسایش و کاربری اراضی 11 زیرمعیار را شامل میشود. نتایج محاسبه وزن نسبی معیارهای اصلی نشان داد که از میان عوامل اصلی تأثیرگذار در مکانیابی دیم‌زارهای مستعد احیا در حوزه آبخیز بالخلی‌چای اردبیل، بیشترین تأثیر را عامل فیزیوگرافی و اقلیم بهترتیب با وزن 426/0 و 270/0 داشتهاند و پس از آن عوامل خاکشناسی و کاربری اراضی دارای اولویتهای بعدی میباشند. عامل ژئومورفولوژی نیز با وزن 055/0 کمترین اثر را داشته است. همچنین نتایج نشان داد که 6355/26436 هکتار از سطح دیم‌زارهای واجد شرایط (کمبازده و رهاشده) معادل 62/44 درصد این اراضی (بیشترین سطح)، دارای استعداد یا پتانسیل متوسط برای احیا میباشند. کمترین سطح اراضی برابر با 3948/3603 هکتار (08/6 درصد) دارای توان کم یا نامناسب برای احیا میباشند. همچنین 2980/1983 هکتار (35/3 درصد) از دیم‌زارهای موردمطالعه برای احیا بسیار نامناسب و 5362/15780 هکتار (63/26 درصد) از این دیم‌زارها برای احیا بسیار مناسب هستند. بهطور کلی استفاده از فرآیند تحلیل سلسلهمراتبی توانست راهکاری کارآمد و مقرونبه صرفه در تعیین بااستعدادترین اراضی دیم‌زار کمبازده و رهاشده برای احیا و تبدیل به مراتع مطلوب باشد و این فرآیند میتواند به مدیران و برنامهریزان متخصص در این زمینه کمک نماید تا موفقیت پروژههای تبدیل دیم‌زار مشابه این پژوهش تضمین شود. The transformation of rangelands into dryland farming in vast areas and relatively short time regardless of certain roles and methods, leads to soil erosion and loss of productivity of the lands. Land abandonment is the final step of the process. For future generation needs however these lands should be converted into pasture or its original form. For this purpose, finding suitable places for rehabilitation projects, especially at macro level, is inevitable. In this regard, the hierarchical analysis process (AHP) was used. In this model, five main criteria including physiographic, climatic, soil, geomorphology and land use types plus 14 sub-criteria were selected. Physiography components such as elevation, slope angle and aspect were in one category. For climate, precipitation and temperature were the sub-criteria. For soil factors, texture, depth, Ec, pH and organic matter were used as sub-criteria. Geomorphology has geology and erosion components. And land use with 11 elements took part in the model. The results of the calculations showed that the most influential criteria were physiography and climate with the weight of 0.426 and 0.270 respectively. Soil and land use factors were the next in terms of importance value. The geomorphology stood at the lowest priority with the weight of 0.055. The results also showed that 26437 hectares of eligible land (low yield and abandoned land) equivalent to 44.62% of this land (highest level) are moderately suitable for the restoration. The small piece of lands equal to 3603 hectares (6.08%) are unsuitable for reclamation. Also, 1983 ha (3.35%) of dry farms are very unsuitable for restoration while 15780 ha (26.63%) are very suitable. In general, the use of the hierarchical analysis method is a cost-effective way to determine the most/least suitable lands for restoration and/or conversion to the pasture.  And AHP can help managers and planners to make a better decision. مدل‌سازی, GIS, کاربری اراضی, دیم‌زار کم‌بازده, دیم‌زار رهاشده, پتانسیل احیا. Modeling, GIS, Land Use, Low-yield dry farming land, Abounded dry farming land, Restoration Potential. 47 61 http://rangelandsrm.ir/browse.php?a_code=A-10-287-133&slc_lang=fa&sid=1 Masoomeh Abbasi Khalaki معصومه عباسی خالکی 100319475328460011165 100319475328460011165 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Agricultre and natural resource, University of Mohaghegh Ardabibli, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Ardavan Ghorbani اردوان قربانی a_ghorbani@uma.ac.ir 100319475328460011166 100319475328460011166 Yes Department of Range and Watershed Management, Faculty of Agricultre and natural resource, University of Mohaghegh Ardabibli, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Abazar Esmali اباذر اسمعلی عوری 100319475328460011167 100319475328460011167 No Department of Range and Watershed Management, Faculty of Agricultre and natural resource, University of Mohaghegh Ardabibli, Ardabil گروه مرتع و آبخیزداری، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل Aliakbar Shokoohian علی‌اکبر شکوهیان 100319475328460011168 100319475328460011168 No Department of Horticulture, Faculty of Agricultre and natural resource, University of Mohaghegh Ardabibli, Ardabil گروه باغبانی، دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل AliAshraf Jafari علی‌اشرف جعفری 100319475328460011169 100319475328460011169 No Rangeland Research Division, Research Institute of Forests and Rangelands, Agricultural Research Education and Extension Organization (AREEO), Tehran بخش تحقیقات مرتع، موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، تهران