سابقه و هدف : با توجه به محدودیت فزاینده منابع محیطزیستی و افزایش فشار بهرهبرداری بر آنها، استفاده از ابزارهای اقتصادی برای مدیریت پایدار این منابع امری ضروری است. خدمات هیدرولوژیکی بهدلیل قابلیت بالای مدلسازی، از جمله شاخصترین خدمات بومسازگان بهشمار میروند و کاربرد مدلهای هیدرولوژیکی در مطالعات ارزشگذاری این خدمات رواج فراوان دارد. سیاستهای قیمتگذاری منابع آبی، در صورتی که بیانگر ارزش واقعی و هزینه تأمین آب باشند، میتوانند موجب بهینهسازی مصرف و ارتقای بهرهوری منابع آب شوند. ازاینرو، هدف این مطالعه برآورد ارزش اقتصادی خدمت ذخیره و تولید آب در بومسازگانهای مرتعی حوزه آبخیز بنکوه با استفاده از مدل SWAT و تعیین قیمت سایهای آب بر پایه روش پسماند مبتنی بر بودجه مزرعه است.
مواد و روشها : منطقه مورد مطالعه، حوزه آبخیز بنکوه با مساحت ۳۲۶۹ کیلومترمربع در شرق استان تهران است. در این پژوهش، مدل هیدرولوژیکی SWAT اجرا و پس از واسنجی و صحتسنجی با دادههای مشاهداتی، خروجیهای مربوط به مؤلفههای تولید و ذخیره آب شامل رواناب سطحی (SUR_Q) و جریان زیرزمینی در دسترس (GW_Q) استخراج گردید. برای تعیین ارزش اقتصادی آب، از روش پسماند مبتنی بر بودجه مزرعه ((Farm Budget–Based Residual Value Method) استفاده شد که در آن ارزش آب برابر است با تفاضل درآمد کل مزرعه (TR) و مجموع هزینههای نهادههای غیرآبی تقسیم بر حجم آب مصرفی (W). محاسبات بر اساس اطلاعات الگوی کشت، هزینه تولید، عملکرد و درآمد محصولات زراعی و باغی شهرستانهای فیروزکوه و دماوند انجام گرفت. در نهایت، با ترکیب دادههای اقتصادی و نتایج مدل SWAT، ارزش اقتصادی خدمت ذخیره و تولید آب در سطح کل حوزه محاسبه و تحلیل شد.
نتایج: مدل SWAT پس از واسنجی و صحتسنجی مؤثر (NSE=0.82 و PBIAS=+6.3%)، تغییرات مکانی مؤلفههای هیدرولوژیکی را در سطح ۲۹ زیرحوزه و ۱۵۴ واحد واکنش هیدرولوژیک (HRU) شبیهسازی کرد. میانگین سالانه رواناب سطحی در کل حوزه 97/4 میلیمتر و جریان زیرزمینی (GW_Q) معادل 37/61 میلیمتر برآورد شد که بر اساس مساحت حوزه، حجم کل آب زیرزمینی تولیدی برابر با 36/202 میلیون مترمکعب و رواناب سطحی معادل 20/16 میلیون مترمکعب بود. با استفاده از روش پسماند، ارزش اقتصادی هر مترمکعب آب زیرزمینی در سال ۱۴۰۲ معادل ۱۲۵٬۵۸۷ ریال محاسبه گردید. بیشترین ارزش اقتصادی در واحد سطح مربوط به زیرحوزه شماره ۸ (دارای کاربری کشاورزی فعال) و کمترین مقدار مربوط به زیرحوزه شماره ۷ (مرتعی خالص) بود. ارزش اقتصادی کل خدمت ذخیره و تولید آب حوزه 42/25 میلیارد ریال (معادل ۷۷٬۶۰۰ ریال به ازای هر هکتار از اراضی مرتعی) برآورد شد.
بحث و نتیجه گیری : نتایج این پژوهش بیانگر نقش حیاتی بومسازگانهای مرتعی حوزه آبخیز بنکوه در کاهش رواناب سطحی و افزایش تغذیه آبخوان است. در این مطالعه تأکید شد که ترکیب رواناب سطحی و جریان زیرزمینی (SUR_Q + GW_Q) بهعنوان شاخص تولید آب، از دیدگاه بومشناختی نادرست است، زیرا رواناب سطحی نشاندهنده اتلاف آب محسوب میشود. بنابراین، «خدمت ذخیره آب» باید بر پایه افزایش جریان زیرزمینی (GW_Q) یا کاهش رواناب (SUR_Q) سنجیده شود. همچنین مشخص گردید که ارزش اقتصادی تنها در مناطقی معنادار است که آب تولیدشده به مصرف انسانی میرسد؛ بدینترتیب، خدمت اکولوژیکی ذخیره آب و خدمت اقتصادی مصرف آب لزوماً همراستا نیستند. این یافتهها اهمیت بازتعریف خدمات هیدرولوژیکی و طراحی سیاستهای پرداخت برای خدمات بومسازگان (PES) مبتنی بر نقش زیستمحیطی مراتع را آشکار میسازد.
نوع مطالعه:
پژوهشي |
موضوع مقاله:
تخصصي دریافت: 1403/6/26 | پذیرش: 1405/4/20 | انتشار: 1405/2/10