دوره 19، شماره 4 - ( 9-1404 )
جلد 19 شماره 4 صفحات 404-387 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Omidi nowbijar M, Barani H, Forouzeh M R, Abedi sarvestani A. A study of the indigenous knowledge of edible rangeland and forest plants among traditional livestock farmers in eastern Gilan. مرتع 2025; 19 (4) :387-404
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1315-fa.html
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1315-fa.html
امیدی نوبیجار مائده، بارانی حسین، فروزه محمدرحیم، عابدی سروستانی احمد. مطالعه دانش بومی گیاهان خوراکی مرتع و جنگل در دامداران سنتی شرق گیلان. مرتع. 1404; 19 (4) :387-404
گروه مدیریت مرتع، دانشکده مرتع و آبخیزداری، دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان، گرگان
چکیده: (271 مشاهده)
سابقه و هدف: دانش بومی هر قوم بخشی از سرمایهای است که در حافظه جمعی ثبتشده و یکی از بخشهای قابلتوجه آن دانش جوامع محلی در مورد گیاهان خوراکی جنگل و مرتع و نحوه طبخ غذا با استفاده از آنها است. غذاهای بـومی اثر تخریبی کمی برای محیطزیست دارند و ضمن ایجاد امنیت غذایی، بهعنوان یک منبع حیاتی در گردشگری خوراک قلمداد میشوند. ثبت دانش بومی یک ضرورت بوده و در همین راستا هدف این پژوهش جمعآوری این گنجینه ارزشمند است.
مواد و روش: این مطالعه بهروش مردمنگاری و در قالب مشاهده مستقیم، مشارکتی، مصاحبه نیمهساختارمند است که با 90 نفر از 18 روستای جلگهای و کوهپایهای در شرق گیلان انجام شده است. نمونهگیری بهروش گلوله برفی و افراد اطلاعرسان از خانوارهای دامدار روستایی مستقر در جلگه، دامداران با سابقه کوچنشینی و در حال حاضر ساکن شده، نیمهکوچنشین و رمهگردان در استان گیلان بودهاند. پرسشهای اصلی شامل نام محلی، اندام مورداستفاده، پراکنش جغرافیایی، زمان جمعآوری و فرم رویشی هر گیاه بود. در ادامه با استفاده از مصاحبه و مشاهده مشارکتی، نام، شیوه طبخ و مصارف خوراکهای محلی دامداران روستایی جمعآوری شدند. تعداد دفعات پرسش در مورد هر موضوع تا حد اشباع نظری بود. استخراج دادهها با کمک فیشنویسی و کدگذاری باز و آنالیز کمی دادهها با محاسبه شاخص فراوانی ثبت یا استناد انجام شد. تجزیهوتحلیل نتایج با روشهای اسنادی و مراجعه به منابع معتبر فارسی و لاتین صورت پذیرفت و در نهایت دانش بومی در حوزه غذاهای محلی از گیاهان خوراکی مرتع و جنگل در استان گیلان گزارش شد.
نتایج: در این پژوهش 35 گونه گیاهی متعلق به 18 تیره در طبخ خوراک سنتی شناسایی گردید. از میان گونههای خوراکی تیرههای Rosaceae، Lamiaceaeو Apiaceaeدارای بیشترین استفاده بودند. از بین اندامهای مورداستفاده بیشترین کاربرد مربوط به برگ و میوه گیاهان بود و گونهها علفی با 46 درصد، درختی 43 درصد و بوتهای با 11 درصد بهترتیب بیشترین تا کمترین فرمهای رویشی مورداستفاده است. در منطقه موردمطالعه، گیاهانی چون آلوچه جنگلی (Prunus divaricate)، با 85 مورد، گلابی وحشی (Pyrus hyrcana Fedor)، 76 مورد، انار ترش جنگلی (Punica granatum L)، 73 مورد، انجیر (Ficus carica)، 70 و تمشک خزری (Rubus hyrcanus) با 70 مورد در بخش گیاهان جنگلی و در مرتع گونههای پونه سنبلهای (Mentha spicata L)، 86 مورد، شبدرترشک (Oxalis corniculata) 84 مورد، اناریجه (Eryngium caeruleum) 80 مورد و پونه معطر (Mentha pulegium L) با 70 مورد بهترتیب بیشترین فراوانی ثبت را داشتند که در تهیه انواع نرگسی، پلو، خورشت، آش، نان و چاشنیها کاربرد داشت. همچنین بیشترین نحوه مصرف گیاهان خودرو در مصارف غذایی شامل خام و تازه، ادویه و چاشنی است. میزان تمایل به یک غذا شامل دو بخش مصرف محلی و یا مصرف توسط بومگردان در اشکال تغذیه و سوغات است و پرطرفدارترین خوراک محلی در گردشگری خوراک از دیدگاه جامعه محلی شامل دلار (دلال)، خلفه نون، ولش یا بولوش مربا، انار رب، اربه دوشو، کنوس او و سیاه مزگی پنیر بوده است.
نتیجهگیری: غذای بومی حاصل از گیاهان خودروی مرتعی و جنگلی دامنهای گسترده، از فرهنگ تا دانش را نسبت به محیط در برمیگیرند. احیاء دوباره این غذاها بسـتر مناسبی در جهت تأمین امنیت غذایی هر منطقه با در نظر گرفتن دسترسی، ارزانی، خواص مغذی، سازگاری با شرایط محیطی آن است و بهعنوان یک جاذبه در قالب گردشگری خوراک فرصتی ارزشمند برای توسعه پایدار روستایی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی فراهم میکنند.
مواد و روش: این مطالعه بهروش مردمنگاری و در قالب مشاهده مستقیم، مشارکتی، مصاحبه نیمهساختارمند است که با 90 نفر از 18 روستای جلگهای و کوهپایهای در شرق گیلان انجام شده است. نمونهگیری بهروش گلوله برفی و افراد اطلاعرسان از خانوارهای دامدار روستایی مستقر در جلگه، دامداران با سابقه کوچنشینی و در حال حاضر ساکن شده، نیمهکوچنشین و رمهگردان در استان گیلان بودهاند. پرسشهای اصلی شامل نام محلی، اندام مورداستفاده، پراکنش جغرافیایی، زمان جمعآوری و فرم رویشی هر گیاه بود. در ادامه با استفاده از مصاحبه و مشاهده مشارکتی، نام، شیوه طبخ و مصارف خوراکهای محلی دامداران روستایی جمعآوری شدند. تعداد دفعات پرسش در مورد هر موضوع تا حد اشباع نظری بود. استخراج دادهها با کمک فیشنویسی و کدگذاری باز و آنالیز کمی دادهها با محاسبه شاخص فراوانی ثبت یا استناد انجام شد. تجزیهوتحلیل نتایج با روشهای اسنادی و مراجعه به منابع معتبر فارسی و لاتین صورت پذیرفت و در نهایت دانش بومی در حوزه غذاهای محلی از گیاهان خوراکی مرتع و جنگل در استان گیلان گزارش شد.
نتایج: در این پژوهش 35 گونه گیاهی متعلق به 18 تیره در طبخ خوراک سنتی شناسایی گردید. از میان گونههای خوراکی تیرههای Rosaceae، Lamiaceaeو Apiaceaeدارای بیشترین استفاده بودند. از بین اندامهای مورداستفاده بیشترین کاربرد مربوط به برگ و میوه گیاهان بود و گونهها علفی با 46 درصد، درختی 43 درصد و بوتهای با 11 درصد بهترتیب بیشترین تا کمترین فرمهای رویشی مورداستفاده است. در منطقه موردمطالعه، گیاهانی چون آلوچه جنگلی (Prunus divaricate)، با 85 مورد، گلابی وحشی (Pyrus hyrcana Fedor)، 76 مورد، انار ترش جنگلی (Punica granatum L)، 73 مورد، انجیر (Ficus carica)، 70 و تمشک خزری (Rubus hyrcanus) با 70 مورد در بخش گیاهان جنگلی و در مرتع گونههای پونه سنبلهای (Mentha spicata L)، 86 مورد، شبدرترشک (Oxalis corniculata) 84 مورد، اناریجه (Eryngium caeruleum) 80 مورد و پونه معطر (Mentha pulegium L) با 70 مورد بهترتیب بیشترین فراوانی ثبت را داشتند که در تهیه انواع نرگسی، پلو، خورشت، آش، نان و چاشنیها کاربرد داشت. همچنین بیشترین نحوه مصرف گیاهان خودرو در مصارف غذایی شامل خام و تازه، ادویه و چاشنی است. میزان تمایل به یک غذا شامل دو بخش مصرف محلی و یا مصرف توسط بومگردان در اشکال تغذیه و سوغات است و پرطرفدارترین خوراک محلی در گردشگری خوراک از دیدگاه جامعه محلی شامل دلار (دلال)، خلفه نون، ولش یا بولوش مربا، انار رب، اربه دوشو، کنوس او و سیاه مزگی پنیر بوده است.
نتیجهگیری: غذای بومی حاصل از گیاهان خودروی مرتعی و جنگلی دامنهای گسترده، از فرهنگ تا دانش را نسبت به محیط در برمیگیرند. احیاء دوباره این غذاها بسـتر مناسبی در جهت تأمین امنیت غذایی هر منطقه با در نظر گرفتن دسترسی، ارزانی، خواص مغذی، سازگاری با شرایط محیطی آن است و بهعنوان یک جاذبه در قالب گردشگری خوراک فرصتی ارزشمند برای توسعه پایدار روستایی در ابعاد اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی فراهم میکنند.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
