دوره 20، شماره 1 - ( 1-1405 )
جلد 20 شماره 1 صفحات 33-14 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Rastgar S, Lamani A, Jafarian Z, Heydari G, Ghorbanpour Delivand M. Analysis and Evaluation of Multipurpose Range Management Plans in Eastern Mazandaran Province. مرتع 2026; 20 (1) :14-33
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1357-fa.html
URL: http://rangelandsrm.ir/article-1-1357-fa.html
رستگار شفق، لمعانی عادل، جعفریان زینب، حیدری قدرت اله، قربانپور دلیوند مائده. تحلیل و ارزیابی طرحهای مرتعداری چندمنظوره در مراتع شرق استان مازندران. مرتع. 1405; 20 (1) :14-33
دانشکده منابع طبیعی- دانشگاه علوم کشاورزی ساری
چکیده: (754 مشاهده)
سابقه و هدف: طرحهای مرتعداری تلفیقی، راهبرد مشارکتی و معیشتی مهمی برای کارشناسان، مجریان و مرتعداران درحفاظت، احیاء، اصلاح، توسعه، بهرهبرداری اصولی و مستمر، ایجاد تنوع معیشتی و افزایش درآمد هستند. با این حال، افزایش دام مازاد و فشارهای ناشی از تغییرات اقلیمی، پایداری این عرصهها را با تهدید مواجه کردهاند. با توجه به آنکه در استان مازندران ارزیابی و تحلیلی از طرحهای چندمنظوره از زمان اجرایی شدن تاکنون صورت نگرفته و دیدگاه بخشهای تاثیرگذار اعم از اجرا، تحقیقات و قانونگذار مورد بررسی قرار نگرفته است؛ پژوهش حاضر سعی دارد با ارزیابی نقاط قوت، ضعف و شناسایی فرصتها و تهدیدهای این نوع طرحها به ارائه راهبردهای مدیریتی پایدار در مراتع شرق استان مازندران بپردازد.
مواد و روشها: در این پژوهش با استفاده از روشهای کتابخانهای و میدانی، دادههای مربوط به ۱۷ طرح مرتعداری چندمنظوره در شرق مازندران را گردآوری شد. جامعه آماری شامل ۸۰ نفر از کارشناسان، ناظران و بهرهبرداران بود که با استفاده از روش کوکران انتخاب شدند. دادهها با بهرهگیری از مدل SWOT تجزیه و تحلیل شدند و عوامل داخلی (۱۳ نقطه قوت و ۱۳ نقطه ضعف) و خارجی (۱۲ فرصت و ۲۰ تهدید) شناسایی شدند. سپس با استفاده از ماتریس برنامهریزی راهبردی کمی (QSPM)، راهبردها اولویتبندی شدند. پایایی پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ در نرمافزار SPSS تأیید گردید.
نتایج: امتیاز نهایی ماتریس عوامل داخلی (IFE) 52/2 به دست آمد که نشاندهنده غلبه نسبی نقاط قوت مانند دانش بومی، تنوع پوشش گیاهی و مشارکت بهرهبرداران بر ضعفها از جمله کمبود منابع مالی و ضعف نظارت بود. در مقابل، امتیاز ماتریس عوامل خارجی (EFE) 17/2 حاکی از غلبه تهدیدهایی نظیر تغییرات اقلیمی و خشکسالی بر فرصتها مانند توسعه بومگردی و جذب سرمایه بود. بر اساس تحلیلهای صورتگرفته با مدل SWOT، چهار دسته استراتژی اصلی شناسایی و با ماتریس QSPM اولویتبندی شدند. راهبردهای رقابتی بهویژه استراتژی 3ST، (نظارت فنی دقیق، بهرهگیری از دانش بومی و مشارکت محلی) و راهبرد تدافعی WT (توجه به نظر ذینفعان در مراحل مختلف تصویب و اجرای طرحهای چندمنظوره در راستای افرایش مشارکت و کاهش تعارضات)، به عنوان مؤثرترین راهبردها شناخته شدند. این نتایج به طور کلی نشان داد که در شرایط کنونی، راهبرد مدیریتی باید انرژی و منابع خود را بر مدیریت ریسک و بهبود نقاط ضعف داخلی متمرکز کند، نه بر گسترش عملکرد تهاجمی.
نتیجهگیری: طرحهای مرتعداری چندمنظوره در شرق مازندران از پتانسیل بالایی برای پایداری اکولوژیک و معیشتی برخوردارند. ضعفهای نهادی و تهدیدهای اقلیمی چالشهای اصلی هستند. مهمترین نقاط قوت، پتانسیل دانش بومی بهرهبرداران در مدیریت سازگار با محیط، استفاده از گونههای مقاوم؛ تنوع پوشش گیاهی؛ مشارکت فعال در راستای کاهش تعارضات؛ افزایش بهرهبرداری فرعی شامل کشت باریجه (Ferula gummosa Boiss.)، علوفهکاری یونجه و شبدر و بومگردی میباشد. از دیدگاه هر سه گروه کارشناسان، ناظران و بهرهبرداران، راهبردهای رقابتی بویژه (3 ST) با نظارت فنی و دقیق طرحها از ایجاد رقابت، آزمندی و مسابقه در بهرهبرداری از مراتع، تغییر کاربری اراضی و رواج ساخت و سازهای بیرویه و در نهایت کمرنگ شدن و حذف فعالیت دامداری جلوگیری خواهد نمود.
مواد و روشها: در این پژوهش با استفاده از روشهای کتابخانهای و میدانی، دادههای مربوط به ۱۷ طرح مرتعداری چندمنظوره در شرق مازندران را گردآوری شد. جامعه آماری شامل ۸۰ نفر از کارشناسان، ناظران و بهرهبرداران بود که با استفاده از روش کوکران انتخاب شدند. دادهها با بهرهگیری از مدل SWOT تجزیه و تحلیل شدند و عوامل داخلی (۱۳ نقطه قوت و ۱۳ نقطه ضعف) و خارجی (۱۲ فرصت و ۲۰ تهدید) شناسایی شدند. سپس با استفاده از ماتریس برنامهریزی راهبردی کمی (QSPM)، راهبردها اولویتبندی شدند. پایایی پرسشنامه با ضریب آلفای کرونباخ در نرمافزار SPSS تأیید گردید.
نتایج: امتیاز نهایی ماتریس عوامل داخلی (IFE) 52/2 به دست آمد که نشاندهنده غلبه نسبی نقاط قوت مانند دانش بومی، تنوع پوشش گیاهی و مشارکت بهرهبرداران بر ضعفها از جمله کمبود منابع مالی و ضعف نظارت بود. در مقابل، امتیاز ماتریس عوامل خارجی (EFE) 17/2 حاکی از غلبه تهدیدهایی نظیر تغییرات اقلیمی و خشکسالی بر فرصتها مانند توسعه بومگردی و جذب سرمایه بود. بر اساس تحلیلهای صورتگرفته با مدل SWOT، چهار دسته استراتژی اصلی شناسایی و با ماتریس QSPM اولویتبندی شدند. راهبردهای رقابتی بهویژه استراتژی 3ST، (نظارت فنی دقیق، بهرهگیری از دانش بومی و مشارکت محلی) و راهبرد تدافعی WT (توجه به نظر ذینفعان در مراحل مختلف تصویب و اجرای طرحهای چندمنظوره در راستای افرایش مشارکت و کاهش تعارضات)، به عنوان مؤثرترین راهبردها شناخته شدند. این نتایج به طور کلی نشان داد که در شرایط کنونی، راهبرد مدیریتی باید انرژی و منابع خود را بر مدیریت ریسک و بهبود نقاط ضعف داخلی متمرکز کند، نه بر گسترش عملکرد تهاجمی.
نتیجهگیری: طرحهای مرتعداری چندمنظوره در شرق مازندران از پتانسیل بالایی برای پایداری اکولوژیک و معیشتی برخوردارند. ضعفهای نهادی و تهدیدهای اقلیمی چالشهای اصلی هستند. مهمترین نقاط قوت، پتانسیل دانش بومی بهرهبرداران در مدیریت سازگار با محیط، استفاده از گونههای مقاوم؛ تنوع پوشش گیاهی؛ مشارکت فعال در راستای کاهش تعارضات؛ افزایش بهرهبرداری فرعی شامل کشت باریجه (Ferula gummosa Boiss.)، علوفهکاری یونجه و شبدر و بومگردی میباشد. از دیدگاه هر سه گروه کارشناسان، ناظران و بهرهبرداران، راهبردهای رقابتی بویژه (3 ST) با نظارت فنی و دقیق طرحها از ایجاد رقابت، آزمندی و مسابقه در بهرهبرداری از مراتع، تغییر کاربری اراضی و رواج ساخت و سازهای بیرویه و در نهایت کمرنگ شدن و حذف فعالیت دامداری جلوگیری خواهد نمود.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
